Klimat a prawa człowieka

adw. Olga Ziegler

 

Jak ważny jest dla nas klimat

W ostatnim czasie kwestie klimatu i ochrony środowiska stają się jednymi z najważniejszych, globalnych problemów społecznych. Widzimy też, jak zaczynają również w coraz bardziej bezpośredni sposób dotykać nas samych. Jeszcze kilkanaście lat temu nikt nie pomyślałby, że w Polsce możemy mieć do czynienia z kryzysem suszy, który spowoduje brak wody – tak jak stało się to w czerwcu 2019 roku w Skierniewicach.

Wielu z nas, w szczególności podczas pandemii, zaczęło bardziej doceniać walory przyrody i możliwość swobodnego dostępu do niej. Dotyczy to w bardzo dużym stopniu mieszkańców i mieszkanek miast.

Z niepokojem obserwowaliśmy, jak otaczająca nas przyroda ginie, w szczególności w miastach, gdzie specyficzne podejście do kwestii rewitalizacji spowodowało zabetonowanie sporych obszarów i wycięcie wielu starych, cennych drzew. Jednocześnie na ulicach przybywa nam samochodów, a mroźna zima powoduje, że w całej Polsce uruchamiamy piecyki, często wysokoemisyjne. Wokół unosi się duszący smog.. Co możemy z tym zrobić?

 

Prawo do życia w zdrowym środowisku jako prawo człowieka

Prawo do zdrowego środowiska jako prawo człowieka – tak jest rozpoznane przez wiele krajów, albo bezpośrednio w ich konstytucji, albo przez to, że państwa te są stroną umów międzynarodowych. W innych krajach takie uznanie następuje w orzecznictwie sądowym. Prawo to nie jest wprost zapisane w Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, ale już Europejski Trybunał Praw Człowieka wydaje wyroki wskazujące na tendencję do przyznania go, np. w kontekście ochrony życia prywatnego. To właśnie prawa człowieka częściowo już są, a w przyszłości mogą się stać, jednym z ważnych środków ochrony środowiska. Prawo do zdrowego środowiska to m.in. prawo do czystego powietrza, bezpieczeństwa klimatycznego, czystej wody.

 

Prawo do czystego powietrza w świetle prawa polskiego i unijnego

Parlament Europejski i Rada Unii Europejskiej dnia 21 maja 2008 r. uchwaliły dyrektywę numer 2008/50/WE w sprawie jakości powietrza i czystszego powietrza dla Europy. Zmierza ona do określenia celów dotyczących jakości powietrza, aby ograniczać szkodliwe oddziaływanie na zdrowie ludzi i środowisko czy zapewnić, żeby informacja na temat jakości powietrza była szerzej udostępniana społeczeństwu.

Niektóre polskie sądy potwierdziły w wyrokach stanowisko pozywających państwo mieszkańców i mieszkanek Polski, że prawo do czystego powietrza może być uznane za dobro osobiste, chronione na podstawie kodeksu cywilnego. Chronione w tym przypadku dobro osobiste to prawo do zdrowia i życia, naruszone poprzez uszczerbek na zdrowiu lub poprzez samo naruszenie bezpieczeństwa zdrowia, rodzące lęk o stan zdrowia. Za takie naruszenie dobra osobistego, o ile zostanie uznane przez sąd, możemy żądać zadośćuczynienia.

Orzecznictwo waha się, czy musi wystąpić konkretny uszczerbek na zdrowiu, czy wystarczy samo jego zagrożenie. W tym roku Sąd Okręgowy w Gliwicach zadał Sądowi Najwyższemu ważne pytanie prawne: „Czy prawo do życia w czystym środowisku umożliwiającym oddychanie powietrzem atmosferycznym spełniającym standardy jakości określone w przepisach powszechnie obowiązującego prawa, w miejscach, w których osoba przebywa przez dłuższy czas, w szczególności w miejscu zamieszkania, stanowi dobro osobiste podlegające ochronie na podstawie art. 23 k.c. w zw. z art. 24 k.c. i art. 448 k.c.?” Będzie to ważny wyrok, który prawdopodobnie wyznaczy w Polsce kierunek orzeczniczy w tym zakresie.

 

Co możemy zrobić dla środowiska i jak może nam w tym pomóc państwo

Co możemy robić oprócz wnoszenia skarg na jakość powietrza i domagania się uznania prawa do zdrowego środowiska, rozumianego jako prawo człowieka? Możemy przykładowo zadbać o to, aby w naszych domach stosować ekologiczne rozwiązania, na które możemy dostać różnego rodzaju dofinansowania.

Aktualnie funkcjonują już programy, takie jak Czyste Powietrze, w którym można ubiegać się o dotację do nawet kilkudziesięciu tysięcy złotych na wymianę starych i nieefektywnych źródeł ciepła na nowoczesne i ekologiczne. Istnieje również program Moja Woda, w którym możemy otrzymać dofinansowanie do 5 tys. złotych na przydomowe rozwiązania zatrzymujące wody opadowe lub roztopowe. Taką samą kwotę można otrzymać na instalację fotowoltaiczną w programie Mój Prąd.

Warto korzystać z takich dofinansowań i przy okazji dołożyć cegiełkę do budowania bardziej czystego i bezpiecznego otoczenia. Poniżej linki do stron internetowych powyższych programów, gdzie można uzyskać informacje na temat dofinansowań i złożyć odpowiednie wnioski. Korzystajmy z takich możliwości!

 

https://czystepowietrze.gov.pl
https://nfosigw.gov.pl/oferta-finansowania/srodki-krajowe/programy-priorytetowe/moja-woda
https://mojprad.gov.pl