Prawa osób pokrzywdzonych
adw. Joanna Kornaszewska

Niezależnie od tego, czy wiedzę o prawie karnym czerpiemy z podręczników, prasy, czy też z amerykańskich seriali, na pierwszy plan w świadomości większości z nas wysuwa się koronna zasada prawa do obrony osoby podejrzanej (oskarżonej). Warto jednak pamiętać, że art. 45 Konstytucji RP gwarantuje prawo do rzetelnego procesu wszystkim uczestnikom postępowania – czyli także osobom pokrzywdzonym przestępstwem. Jakie prawa przysługują Ci, kiedy jesteś osobą pokrzywdzoną?

Jednym z celów postępowania karnego jest ochrona interesów pokrzywdzonych. Dbałość o ich zabezpieczenie to obowiązek, który z mocy prawa spoczywa na organach ścigania, czyli przede wszystkim policji i prokuraturze. Aby móc prawidłowo wykonywać swoje obowiązki, organy ścigania potrzebują jednak informacji o możliwych działaniach bezprawnych. Dlatego, jeżeli uważasz że mogłeś paść ofiarą przestępstwa, zgłoś tę sytuację w najbliższej jednostce policji lub prokuratury. W znacznej części przypadków Twoja wiedza, jako osoby bezpośrednio dotkniętej przestępstwem, stanowić będzie pierwszy impuls do działania w danej sprawie. Co więcej, w przypadku szczególnych grup przestępstw (np. stalking, uchylanie się od alimentów, ataki hackerskie), policja w ogóle nie ma prawa wszcząć postępowania bez wniosku osoby pokrzywdzonej.

Czy policjant może odmówić przyjęcia zawiadomienia o przestępstwie?

Przepisy i wewnętrzne wytyczne Komendanta Głównego Policji zobowiązują policję do przyjęcia ustnego zawiadomienia o przestępstwie od osoby, która w tym celu stawiła się w danej komendzie. Nie jest istotne, czy dana jednostka policji ze względu na podległy jej rewir jest właściwa do prowadzenia postępowania – jeśli będzie taka potrzeba, Twoja sprawa przekazana zostanie do odpowiedniej jednostki. Nie musisz też znać dokładnej kwalifikacji prawnej przestępstwa, o którym zawiadamiasz.

Na etapie składania zawiadomienia nie musisz mieć też zgromadzonego obszernego materiału dowodowego – zbieranie dowodów w sprawie należy przede wszystkim do policji. Jeżeli jednak dysponujesz materiałami na poparcie swojego zawiadomienia (np. wydruk wiadomości e-mail od oszusta; wyniki obdukcji lekarskiej), warto, abyś przyniósł ze sobą na komendę co najmniej ich kopie. Taki „pakiet startowy” stanowić będzie znaczne ułatwienie dla policjantów zajmujących się Twoją sprawą i przyspieszy rozpatrzenie Twojego zawiadomienia.

Pomimo wytycznych, o których mowa powyżej, zdarzają się jednak sytuacje, w których osoba pokrzywdzona podczas wizyty na komendzie spotyka się z odmową przyjęcia zawiadomienia lub w inny sposób odczuwa, że policjant próbuje zniechęcić ją do zgłoszenia sprawy. Bywa, że policjant domaga się podania konkretnej podstawy prawnej zawiadomienia, żąda dostarczenia obszernych dokumentów lub wskazuje na małe szanse powodzenia sprawy. W takich sytuacjach, a także jeżeli rozmowa bezpośrednia z policjantem z innych przyczyn nie jest dla Ciebie komfortowa, pamiętaj, że zawiadomienie możesz złożyć na policję lub do prokuratury również na piśmie, załączając do niego kopie istotnych według ciebie dowodów. Zawiadomienie wprowadzone do „krwioobiegu” organów ścigania na drodze pisemnej musi zostać rozpatrzone.

Co masz prawo wiedzieć o stanie swojej sprawy?

Po przyjęciu zawiadomienia, organy mogą zwrócić się do Ciebie o dalsze informacje, w tym wezwać Cię na dodatkowe przesłuchanie w charakterze świadka. Najpóźniej w ciągu 6 tygodni od przyjęcia zawiadomienia powinieneś natomiast otrzymać informację o tym, czy w Twojej sprawie wszczęto śledztwo lub odmówiono prowadzenia sprawy.

Jako pokrzywdzony jesteś stroną postępowania – masz prawo wnioskować o wgląd do akt sprawy, a także bezpośrednio uczestniczyć w czynnościach śledztwa (np. przesłuchaniach świadków). Organy powinny także z urzędu doręczać ci kluczowe postanowienia zapadłe w sprawie.

Podejrzany ma obrońcę – a co z pokrzywdzonym?

Jako strona postępowania, masz wreszcie prawo ustanowić profesjonalnego pełnomocnika (adwokata lub radcę prawnego), który będzie reprezentował Twoje interesy w śledztwie. Pełnomocnik pomoże Ci w przygotowywaniu pism, może również w Twoim imieniu ubiegać się o wgląd do akt sprawy i uczestniczyć w przesłuchaniach świadków.

Jeżeli znajdujesz się w trudnej sytuacji materialnej, możesz zwrócić się do sądu w Twoim rejonie o wyznaczenie Ci nieodpłatnie pełnomocnika z urzędu – wzory odpowiednich wniosków są dostępne w biurach obsługi interesanta oraz na stronach internetowych poszczególnych sądów. W szczególnych sytuacjach (np. w przypadku przygotowania prywatnego aktu oskarżenia), udział pełnomocnika profesjonalnego jest wręcz wymagany – wówczas również możesz zwrócić się o wyznaczenie pełnomocnika z urzędu.