Prawo do obrońcy
adw. Joanna Kornaszewska

Prawo do obrony to fundamentalna zasada procesu karnego, wyrażona w art. 42 Konstytucji RP. W ujęciu negatywnym zwalnia ona osobę, przeciwko której skierowano postępowanie karne z obowiązku dostarczania organom ścigania dowodów na swoją niekorzyść. W ujęciu pozytywnym zasada ta przewiduje szereg gwarancji, które pozwalają osobie podejrzanej (oskarżonej) odpierać stawiane jej zarzuty oraz zapewnić należyte traktowanie w toku postępowania

Nieodzownym elementem prawa do obrony jest zapewnienie osobom podejrzanym dostępu do pomocy prawnika – kwestia jest na tyle kluczowa, że pochyliła się nad nią również stroniąca zwykle od prawa karnego Unia Europejska.

CZY POLICJANT MOŻE MI ODMÓWIĆ KONTAKTU Z PRAWNIKIEM?

Prawo do korzystania z pomocy obrońcy obejmuje wszystkie stadia postępowania, począwszy od pierwszych czynności związanych z zatrzymaniem osoby podejrzanej o popełnienie przestępstwa.

Zgodnie z art. 244 § 2 Kodeksu postępowania karnego, policjant powinien natychmiast poinformować osobę zatrzymaną o prawie do skorzystania z pomocy adwokata lub radcy prawnego. Na podstawie art. 245 § 1 k.p.k. zatrzymanemu przysługuje prawo do kontaktu z prawnikiem. Warto zwrócić uwagę, że o ile polskie przepisy dla realizacji tego uprawnienia wymagają wyraźnego żądania, to wymogu takiego nie przewiduje unijna dyrektywa w sprawie prawa dostępu do adwokata w postępowaniu karnym (Dyrektywa 2013/48/UE). Z perspektywy przepisów unijnych najważniejsze jest, aby osoba zatrzymana, a następnie podejrzana, mogła rzeczywiście i skutecznie wykonywać przysługujące jej prawo do obrony.

Policjant dokonujący zatrzymania powinien umożliwić kontakt z prawnikiem w takiej formie, jaka jest dostępna w warunkach prowadzonej czynności. W praktyce, w sytuacji zatrzymania, organy zwykle domagają się, aby zatrzymany wskazał nazwisko lub numer telefonu konkretnego prawnika. Jeżeli nie pamiętasz lub nie masz przy sobie zapisanych danych prawnika, pamiętaj, że na Twoje żądanie o zatrzymaniu powinna również zostać zawiadomiona wskazana przez Ciebie osoba – może ona wówczas znaleźć i ustanowić obrońcę w Twoim imieniu.

Aby prawnik mógł podjąć Twoją obronę, policjant powinien umożliwić Wam bezpośrednią rozmowę „w cztery oczy”. Jeżeli policjant pozostanie obecny przy Waszym spotkaniu – co w szczególnych przypadkach ma oparcie w polskich przepisach, jednak nie odpowiada standardom dyrektywy o dostępie do adwokata – najlepiej powstrzymać się od czynności takich, jak składanie wyjaśnień w sprawie, dopóki nie będziesz miał lub miała okazji skonsultować się z obrońcą na osobności. Wszystko, co przekażesz obrońcy, objęte jest bezwzględną tajemnicą, z której prawnik nie może zostać zwolniony.

CO JEŚLI NIE STAĆ MNIE NA OBROŃCĘ?

Zgodnie z art. 78 § 1 Kodeksu postępowania karnego, osoba, dla której zaangażowanie obrońcy wiązałoby się z nadmiernymi kosztami i zagroziłoby możliwości utrzymania siebie i rodziny, może ubiegać się o nieodpłatne wyznaczenie obrońcy z urzędu. O tej możliwości policjant lub prokurator powinien Cię poinformować przed pierwszym przesłuchaniem w charakterze podejrzanego.

Prawo do obrońcy z urzędu przysługuje na każdym etapie postępowania. O przyznaniu obrońcy decyduje sąd właściwy dla miejsca, w którym toczy się postępowanie, w oparciu o przedstawione przez osobę podejrzaną informacje o jej sytuacji rodzinnej i majątkowej.